Độc giả có thể quên chi tiết cốt truyện, nhưng họ nhớ nhân vật. Họ nhớ cô gái gồng gánh cả nhà, cậu thiếu niên bị coi thường nhưng không chịu cúi đầu, kẻ phản diện có một lý do khiến người ta vừa ghét vừa thương. Vậy điều gì làm nên một nhân vật có chiều sâu? Có rất nhiều cách tiếp cận, nhưng một khung đơn giản và hiệu quả là ba câu hỏi: nhân vật muốn gì, điều gì ngăn họ lại, và họ phải trả giá bao nhiêu.
1. Mục tiêu: nhân vật muốn gì?
Một nhân vật không muốn gì sẽ chỉ trôi theo sự kiện. Mục tiêu là động cơ đẩy câu chuyện về phía trước. Nên phân biệt hai lớp:
- Mục tiêu bên ngoài: cụ thể, đo đếm được. Chuộc lại văn tự bán thân, trả hết nợ, đỗ kỳ thi, tìm ra kẻ giết cha.
- Nhu cầu bên trong: điều nhân vật thật sự cần để trưởng thành, thường họ không nhận ra. Học cách tin người, học cách được yêu thương, chấp nhận quá khứ.
Câu chuyện hay thường xảy ra khi hai lớp này va chạm. Ví dụ: một cô gái muốn làm giàu thật nhanh (bên ngoài), nhưng điều cô cần là học cách tin tưởng người khác thay vì gánh mọi thứ một mình (bên trong). Có những lúc, để đạt mục tiêu bên ngoài, cô phải đối diện chính nhu cầu bên trong ấy.
Mẹo: viết mục tiêu nhân vật trong một câu. Nếu không viết được, có thể bạn chưa thật sự hiểu nhân vật.
2. Điểm yếu: điều gì ngăn họ lại?
Nhân vật không có điểm yếu là nhân vật không thể thất bại, và khi không thể thất bại thì người đọc cũng chẳng cần lo lắng cho họ. Điểm yếu tạo ra rủi ro, rủi ro tạo ra hồi hộp.
Các loại điểm yếu
- Điểm yếu tính cách: nóng nảy, kiêu ngạo, đa nghi, mềm lòng quá mức.
- Điểm yếu hoàn cảnh: thân phận thấp kém, nghèo khó, không có người chống lưng, sức khỏe kém.
- Điểm yếu tri thức: không hiểu luật lệ của thế giới mới, thiếu một kỹ năng quan trọng.
- Vết thương quá khứ: một nỗi đau cũ khiến nhân vật phản ứng sai trong những tình huống nhất định.
Điểm yếu hay nhất là điểm yếu gắn với điểm mạnh. Một người rất thương gia đình có thể vì thế mà dễ bị đem người thân ra uy hiếp. Một người cực kỳ thông minh có thể vì thế mà coi thường người khác. Như vậy nhân vật không bị "gắn" điểm yếu một cách gượng ép, mà điểm yếu mọc lên từ chính con người họ.
Với truyện xuyên không, có một nguồn điểm yếu rất tự nhiên: khoảng cách thời đại. Kiến thức hiện đại có thể là lợi thế, nhưng thói quen hiện đại cũng có thể khiến nhân vật gặp họa. Một câu nói thẳng thắn bình thường ở thời nay có thể là bất kính ở thời phong kiến.
3. Cái giá: mỗi bước tiến tốn bao nhiêu?
Đây là phần nhiều người viết bỏ qua. Khi nhân vật đạt được điều gì đó mà không mất gì, chiến thắng ấy nhẹ bẫng. Khi họ phải đánh đổi, chiến thắng trở nên có trọng lượng.
Cái giá có thể là:
- Thời gian, công sức, tiền bạc.
- Một mối quan hệ bị rạn nứt.
- Sức khỏe, an toàn.
- Một nguyên tắc đạo đức mà nhân vật buộc phải bẻ cong.
- Một bí mật bị lộ.
Bàn tay vàng cũng phải có giá
Trong truyện mạng, "bàn tay vàng" là lợi thế đặc biệt của nhân vật chính: không gian tùy thân, hệ thống, bảo vật, kiến thức kiếp trước. Bàn tay vàng làm truyện vui, nhưng cũng là con dao hai lưỡi. Nếu nó giải quyết được mọi việc, câu chuyện sẽ mất hồi hộp và nhân vật mất cơ hội trưởng thành.
Một bàn tay vàng tốt thường có ba đặc điểm:
- Giới hạn rõ ràng: dùng được bao nhiêu lần, trong điều kiện nào.
- Cái giá khi dùng: tiêu hao sức lực, đòi hỏi điều kiện, có rủi ro.
- Gắn với chủ đề: bàn tay vàng phản ánh câu hỏi lớn của câu chuyện.
Vườn Thuốc Nam Thời Bao Cấp là ví dụ rất đáng học. Nữ chính có một mảnh vườn thuốc nam bí ẩn, nhưng giếng mỗi ngày chỉ cho ba gáo nước, cây chỉ lớn khi cô thật sự chữa khỏi người bệnh, và lạm dụng thì phải trả bằng chính sức khỏe. Cả ba đặc điểm đều có: giới hạn, cái giá, và sự gắn kết với câu hỏi trung tâm của truyện, rằng dùng bí mật ấy để làm giàu cho mình hay để thuốc đến được tay người cần.
Phúc Thê Giữa Loạn Thế Đàng Trong cũng đi theo hướng ấy: nữ chính có chiếc túi bách bảo nhưng có giới hạn, và phần giới thiệu nói rõ đây là cuộc sinh tồn "nơi mỗi lần thắng đều phải trả giá". Còn ở Câu Cá Thành Tiên, vũng nước kỳ lạ trong đan điền giúp cá hóa linh ngư, nhưng con đường tu luyện vẫn phải đi qua từng việc cụ thể: câu cá, nuôi cá, bán cá, ăn cá.
Bài tập: phiếu nhân vật một trang
Trước khi viết, thử điền phiếu sau cho nhân vật chính của bạn:
| Mục | Câu hỏi |
|---|---|
| Mục tiêu bên ngoài | Nhân vật muốn đạt được điều gì cụ thể? |
| Nhu cầu bên trong | Họ thật sự cần học, cần thay đổi điều gì? |
| Điểm mạnh | Họ giỏi điều gì nhất? |
| Điểm yếu | Điều gì trong tính cách hay hoàn cảnh cản họ lại? |
| Nỗi sợ | Điều tồi tệ nhất có thể xảy ra với họ là gì? |
| Bàn tay vàng (nếu có) | Giới hạn ở đâu? Dùng thì mất gì? |
| Cái giá lớn nhất | Để đạt mục tiêu, họ có thể phải đánh đổi điều gì? |
Đừng quên nhân vật phụ
Khung "mục tiêu, điểm yếu, cái giá" không chỉ dành cho nhân vật chính. Một phản diện có mục tiêu rõ ràng sẽ đáng sợ hơn kẻ xấu vô cớ. Một người bạn đồng hành có mong muốn riêng sẽ không còn là "cái bóng" của nhân vật chính. Bạn không cần viết phiếu đầy đủ cho mọi người, nhưng hãy biết mỗi nhân vật quan trọng đang muốn điều gì.
Trong "Hành trình 4 bước" ở Khu sáng tác trên Vtruyen, bước thứ hai là "Phân đoạn & nhân vật". Đó là lúc lý tưởng để ghi lại phiếu nhân vật, trước khi tách chương và viết. Một nhân vật được nghĩ kỹ từ đầu sẽ giúp bạn viết những chương sau nhất quán hơn, và khiến độc giả muốn đi cùng họ tới chương cuối cùng.
